از نظر جغرافیایی  منطقه اورامان به دوبخش تقسیم گردیده است :

1- اورامان تخت

 2- اورامان لهون  

 1- اورامان تخت : دهستان اورامان تخت با 3596 خانوار 18969 نفر جمعیت تابع بخش سروآباد شهرستان مریوان می باشد .این دهستان از سمت غرب با کشور عراق و از سمت جنوب به پاوه و کوه شاهو و از طرف شمال به مریوان و در طرف شرق به روستاهای ژاورود و شهرستان سنندج همسایه استکوههای دالانی و دَرَکی 2639 متر در شمال و کوه کوسالان در شرق و کوه شاهو 3390 متر در جنوب و کوه تخت و کوه دربند 2770متر در غرب این دهستان واقع شده است و دو شاخه مهم رودخانه سیروان از بخش شمالی و جنوب شرقی وارد این دهستان شده و پس از تلاقی این دو رودخانه با یکدیگر در خاک کردستان عراق به دریاچه دربندیخان می ریزد اورامان تخت حدودا دارای 26 روستا بوده است و در گذشته مرکز آن روستای رزاب بوده است و شخصی بنام حسن بیگ با اخلاف و اسلافش براین منطقه حاکم بوده ولی اکنون مرکز آن روستای اورامان تخت می باشد این روستا با 449 خانوار 2148 نفر جمعیت در فاصله 75 کیلومتری جنوب مریوان و 75 کیلومتری شمال پاوه واقع شده است .اورامان تخت منطقه ای بسیار دلنشین و دارای مناظر زیبا و چشمه سارهای باصفای کوسالان می باشد از نظر اقتصادی بیشتر مردم از طریق کشاورزی مختصر و باغداری و اندک صنایع دستی امرار معاش می کنند البته درآمد بسیار کم آن باعث مهاجرت به شهر ها و خالی شدن روستاها گردیده است .

روستای اورامان تخت

رودخانه سیروان: از دیگر زیبایی های منطقه اورامان رودخانه عظیم و خروشان سیروان است که به امتداد کوه شاهو جریان یافته و از ارتفاعات این ناحیه سرچشمه گرفته و بعد از طی تمامی منطقه شمالی اورامان و اورامان تخت به اورامان عراق وارد می شود طول رودخانه سیروان در خاک ایران 215 کیلومتر می باشد که دارای مناظر زیبا و دیدنی مانند (تاف بل ) آبشار بل و . . . است .

2- اورامان لهون : بخش دیگر اورامان را لهون می گویند که از طریق مشرق و جنوب شرقی به سنندج و کامیاران و از شمال به اورامان تخت و مریوان و از طرف غرب به خاک عراق متصل است در گذشته مرکز آن نوسود بوده و اکنون به شهرستان پاوه انتقال یافته است رودخانه سیروان از ابتدای اورامان لهون جریان می یابد و بعد از مشروب کردن اورامان تخت به خاک عراق می ریزد شهرهای جوانرود ‚ روانسر و نودشه نیز در این ناحیه قرار دارند .کوه زیبای شاهو که سراسر اورامان لهون را زیر چتر خود گرفته در سقط الرس کوه شاهو روستای تاریخی تنگی ور و پلنگان یا پالنگان قرار گرفته است که در ادوار گذشته حاکم نشین چند قوم کرد بوده و خاطرات تلخ و شیرین فراوانی را در سینه دارد قلعه پلنگان در دهستان ژاوروود واقع شده که در قرون ششم هجری بوسیله حاکم اردلان برای مرکز حکومت خود ساخته است که کتیبه سنگی بزرگ آن برجای مانده است .تعدادی از روستاهای این ناحیه عبارتند از :1-درویشان 2-خانقاه 3-دشه 4-نروی 5-هیروی 6-تشار 7-شیخان 8-دزآور 9-وزلی 10-داریان 11-شوشمی 12 هجیج 13-درآور 14 هانی گرمله 14-کیمنه 15-بیرواس و. . . .حال به بررسی شهرهای این ناحیه می پردازیم :

پاوه - مرکز اقتصادی و اداری منطقه در منطقه ای کوهستانی و در پای کوههای سر بفلک کشیده کشیده شاهو و آتشگاه واقع و باغهای سرسبز و شهرسازی و معماری منحصر بفرد شهر که امروز به شهر هزار ماسوله ملقب گردیده منظره های تماشایی و جالب به پاوه بخشیده است .پاوه در مدار32و48درجه قرار گرفته و ارتفاع آن ازسطح دریا 1540 درجه است . و دارای جمعیتی حدود سی هزار نفر است .در شمالغربی پاوه و در مکان بسیار سخت و صعب العبور روستای هجیج واقع شده که مدفن حضرت امامزاده سلطان عبیدالله برادر حضرت امام رضا می باشد و از احترام خاصی برخوردار است و در کردستان به کوسه هجیج معروف است . و اهالی روستا را هجیجی میگویند اهالی روستای هجیج از دیرباز اقتصادی خودکفا داشته اند بگونه ای که پوشاک خاص خود را دارند و از موی بز برای خود لباس و گلیم و از نخ و پارچه کفش و از چوب درختان قاشق و کاسه و . . . می سازند همچنین در نزدیکی این روستا آبشار زیبا و دیدنی بنام آبشار بل (تاف بل ) که آب آن از کوهی بیرون می جهد روخانه عظیمی را بوجود می آورد که یکی از شعب مهم رودخانه سیروان است .

بهار در پاوه

روانسر- از دیگر شهرهای اورامان شهرستان روانسر است که در دامنه جنوب شرقی شاهو و شهر پاوه واقع شده دارای آب و هوای معتدل و مناظر زیبا است و در داخل شهر روانسر سراب بسیار زیبایی وجود دارد که به سراب روانسر مشهور است و زیبایی خاصی به شهر روانسر بخشیده و بسیار دیدنی است .جمعیت شهر روانسر حدود بیست هزار نفر است .

جوانرود - شهرستان جوانرود در دامنه های جنوبی شاهو و در جنوب پاوه و در میان جنگلهای جالب و دیدنی واقع است و به قه لا شهرت دارد ( قه لای جوانرو ) که در زمان امان الله خان بزرگ در سال 1224 برای دفاع از شهر قلعه ای ساخت شهرستان جوانرود بر روی مدار 34و46 درجه با ارتفاع 1280 متر از سطح دریا واقع شده است .و دارای جمعیتی بیش از چهل هزار نفر است .

نوسود - شهر نوسود مرکز قدیمی اورامان لهون نزدیکترین شهر اورامان لهون به کشور عراق در منطقه و منظره ای جالب و تماشایی و در میان دو اقلیم گرمسیری و سردسیری در شمالغربی پاوه وااقع است در ده کیلومتری نوسود آرامگاه یکی از امامان اهل حق به نام سلطان اسحاق وجود دارد که زیارتگاه عموم مسلمانان منطقه است و برادران اهل حق هم به آن ارادت خاص و بسیار دارند . شهر نوسود بر روی مدار 35و46 درجه با ارتفاع 1310 متر از سطح دریا قرار گرفته و جمعیتی حدود پنج هزار نفر جمعیت را دارا می باشد .

نودشه : شهر نودشه از شهرهای زیبا و بسیار دلنشین اورامان است که از نظر اداری تابعه بخش نوسود است.

3- منطقه ژاورود : این ناحیه از هورامان در غرب و جنوب غربی سنندج واقع شده و منطقه ای است زیبا و دیدینی و سرشار از باغ و درخت گردو و توت است از جاهی دیدنی این ناحیه می توان از روستاهای آویهنگ ،هویه، بیساران ،تهویر و شیان و تنگی سر را نام برد که بسیار با صفا و در دامنه های کوه میرگوار و شاه نشین واقع شده اند از دیگر روستاهای این ناحیه می توان به نجی - سالیان - ژان - نسنار - پایگلان -چشمیدر - بوریدر - اسپریز - ژنین - آریان - گواز - سرریز - و ... را نام برد

آنچه می‏خوانید،ترجمه‏ی مقاله‏ای‏ است درباره‏ی کتیبه‏ ی‏ «تنگی‏ور»و همراه با توضیحاتی از مترجم درباره‏ی ویژگی‏های طبیعی‏ محلی که این کتیبه در آن جا قرار دارد. در نوشتار حاضر،همچنین به‏ موقعیت دقیق کتیبه و آثار دیگری پرداخته شده است که در اطراف کتیبه‏ قرار دارند.
این کتیبه‏ی قدیمی برای بررسی تاریخ ایران قبل از قدرت‏گیری‏ مادها،اهمیت بسیار دارد که متأسفانه در تحقیقات تاریخی مورد بی‏ توجهی قرار گرفته و نیز این اثر گرانبها به ناملایمات طبیعی محیط اطراف کتیبه سپرده شده است.خرابی دیواره‏ی راست طاقنمای محافظ کتیبه در سال‏های اخیر گسترش بیش‏تری یافته است.در حوادث اوایل‏ انقلاب نیز تیراندازی به متن کتیبه،قسمت‏هایی از آن‏را خراب کرده و به دلیل رسوبات آهکی فراوانی که روی این کتیبه را پوشانده است، خطوط کتیبه قابل مشاهده نیست.
کتیبه‏ ی تنگی‏ور در پای کوه«شاهو» از کوه‏های معروف کردستان‏ و در ۳۵ کیلومتری غرب شهرستان «کامیاران»در دره‏ای تنگ میان‏ سه روستا قرار دارد: روستای «پالنگان» در شمال غربی کتیبه و درست‏ در طرف دیگر این دره،روستای«تنگی‏ور»در نزدیکی کتیبه و در قسمت جنوبی آن‏که کتیبه به نام این روستا معروف شده است،و روستای«یوزیدر»در قسمت جنوب شرقی کتیبه.این کتیبه بر سینه‏ی‏ راست دره‏ای حک شده که آب چشمه‏های نزدیک به خود و قسمتی از آب کوه شاهو را که از کنار روستای تنگی‏ور به این دره می‏ریزد،و همچنین آب روستای یوزیدر و دشت جنوبی را به روستای پالنگان و با فاصله‏ی کمی از آن جا به رود سیروان(گاورود)یا دیاله‏ی قدیم، می‏ریزد.
                           
این دره‏ی باریک،از کنار کتیبه شروع می‏شود و تا روستای پالنگان‏ تقریبا ۱۰ کیلومتر طول دارد.در واقع دژ طبیعی محکمی است که تنها از دو راه ورود،یکی در کنار کتیبه و یکی در جانب شمال غربی در روستای پالنگان،می‏توان به آن وارد شد.هنوز آثار سنگرهای دیده‏بانی‏ در جاهایی باقی مانده است که با وجود صعب العبوری،امکان نفوذی‏ به این دژ بوده‏اند.درون دره،چشمه‏های آب دائمی وجود دارند و با داشتن ذخیره‏ی غذایی،این دژ می‏توانست به مدت طولانی در برابر حمله‏ها مقاومت کند.ابتدای ورود شمال غربی،در سمت راست که‏ دارای شیب کمی در پائین دره است،به محله‏ی یهودی‏ها شهرت دارد. با توجه به این‏که ساکنان کنونی،درباره‏ی این یهودیان و زمان زندگی‏ آن‏ها اطلاعاتی ندارند،باید به دوره‏های قدیمی مربوط باشند.بالاتر،
چشمه‏های دائمی و پرآب دره از کنار این محل شروع می‏شوند و به‏ طرف بالاتر ادامه می‏یابند.
جریان آب از طرف جنوب شرقی،با پشت‏سر گذاشتن دشت‏ جنوب شرقی و چند تپه‏ی باستانی کوچک در طرف راست به ورودی دره، به این دره‏ی تنگ وارد می‏شود.این آب با فشار زیادی در بهار،به آب‏ چشمه‏های درونی دره می‏پیوندد و با حجم فراوان،از طرف شمال غربی‏ با پشت‏سر گذاشتن روستای پالنگان،رو در جانب دشتی دیگر با شیب‏ نسبتا زیاد،به سیروان می‏ریزد و مسیر پرپیچ‏وخم و طولانی خود را در دره‏های تنگ زاگرس به سوی بین النهرین در پیش می‏گیرد.
می‏توان تصور کرد که این کتیبه در گذشته حد اقل در مسیر چهارراه‏ قرار گرفته بود:راهی که از جانب شرق و با گذشتن از دشتی‏ وسیع،پس از پشت‏سر گذاشتن کرمانشاه و کامیاران به این کتیبه و به‏ کنار رود سیروان می‏رسید و اکنون جاده‏ی اصلی ارتباطی کامیاران با این منطقه است.راهی دیگر که در واقع ادامه‏ی همین راه بود و با گذشتن از پلی که هنوز آثار یکی از پایه‏های آن در کنار سیروان معروف‏ به پل‏دختر(کلی کناچه)در فاصله‏ی چند صد متری پائین‏تر از پل‏ جاده‏ی کنونی قرار دارد،به دشت شمالی و از آن جا به مریوان می‏رفت. این پایه‏ی پل از سنگ و ساروج است و بنای محکم پل را نشان‏ می‏دهد.راه دیگر،راه شرقی است که در طول رودخانه‏ی سیروان به‏ سنندج می‏رفت و بالاخره راه غربی که راهی نسبتا صعب العبور بوده و با پشت‏سر نهادن کوه شاهو،به کوهپایه‏های جنوبی این کوه،به‏ منطقه‏ی پاوه و جوانرود منتهی می‏شد.این راه‏ها مناسب‏ترین مسیرهای‏ ارتباطی دژ با مناطق اطرافش بوده‏اند که وجود کتیبه می‏تواند نشاندهنده‏ی اهمیت این محل در گذشته باشد.
شغل مردم این منطقه کشاورزی دیم و مخصوصا کشت گندم و جوست.در داخل دره و در کنار رود سیروان نیز باغداری محدودی‏ وجود دارد.اما وجود گورستان‏های گوناگون و نام مناطق اطراف این‏ دژ،حتی در دشت‏های مرتفع،نشاندهنده‏ی وجود مردمانی‏ یک‏جانشین و کشاورز در اطراف دیاله در گذشته است؛هرچند مردمان‏ امروزین اطراف دژ،زندگی نیمه کوچ‏نشینی دارند.
توصیف کتیبه :کتیبه در ورودی جنوبی بر جانب راست دره و پس از پشت‏سر نهادن نزدیک به ۲۰۰۰ متر،در ارتفاع حدودا ۵۰ متری دیوار کنده شده‏ است.این حجاری که کتیبه درآن قرار گرفته،به صورت طاقی است‏ تا کتبیه را از ناملایمات طبیعی محافظت کند.کتیبه بر زمینه‏ی نقش‏ برجسته‏ای از سارگن نوشته شده است.این نقش،سارگن را نشان‏ می‏دهد که کلاهی مدور بر سر دارد.چهره‏ی او به‏صورت نیمرخ نشان‏ داده شده و دارای ریش بلند و مجعد و موهای پرپشت است که از پشت روی گردنش ریخته‏اند.جامه‏ای بلند به تن دارد و نیم تنه‏ای نیز روی آن پوشیده است.سارگن در دست راستش که آن‏را بلند کرده‏ (به تصویر صفحه مراجعه شود) است،ماکت معبدی را دارد که می‏تواند معبد یکی از خدایانی باشد که در کتیبه نام برده است؛این شاید خدای آشور باشد که توجه خدایان‏ به سارگن و کمک به او در پیروزی‏اش را نشان می‏دهد.همه‏ی سطح‏ حجاری را نوشته‏ی کتیبه پوشانده و حتی به دلیل کمبود جا،روی‏ کناره‏های طاقنما نیز نوشته شده است.
این نوشته به خط میخی آشوری و شامل ۴۶ سطر است.در پای‏ کتیبه و در کنار سطح دره،جریان تند آب سطح دره را پس از گذشت‏ سالیان دراز پائین‏تر برده است.آثار دو هاون یکی کوچک‏تر و کم‏عمق‏تر و دیگری بزرگ‏تر و عمیق‏تر وجود دارد.با ادامه‏ی راه در جانب راست و با فاصله‏ی کمی از کتیبه،دیواره‏ی دره به ارتفاع حدودا ۵ و طول ۲۰ و عمق ۵ متر کنده شده که به احتمال زیاد به همان‏ دوران مربوط است.اکنون ساکنان این محل گله‏های خود را در ساعات‏ گرم تابستان به آن جا می‏برند.در دوران گذشته نیز می‏توانست چنین‏ کاربردی داشته یا پناهگاه مردم فراری از برابر مهاجمان باشد.اما روبه‏روی کتیبه در جانب دیگر دره شکافی وجود دارد که مردمان بومی‏ کنونی به آن«زینانه»به معنی زندان کوچک می‏گویند و نشانگر مورد استفاده‏ی این محل است.در نزدیکی ورودی شمال غربی سنگری‏ از سنگ درست در مقابل معبری سخت قرار دارد که احتمالا برای ورود به دژ از آن استفاده می‏کرده‏اند.
تا آن‏حا که اطلاع داریم در فاصله‏ی سال‏های ۱۳۴۵ تا ۱۳۴۷ ش علی اکبر سرافراز[سرافراز بی‏تا:۳۶-۱۲]از طرف هیأت علمی‏ بررسی‏های آثار باستانی و با کمک نیروهای ارتش از این کتیبه‏ نسخه‏برداری کرد و عکس‏هایی نیز از آن برداشت که گزارش آن در مجله‏ی بررسی‏های تاریخی شماره‏ی پنجم منتشر شد.در ایران‏ کار چندانی روی نسخه‏ی سرافراز انجام نگرفته و دکتر ارفعی در موزه‏ی‏ تهران نسخه‏ای از کار سرافراز را به دانشمندان آلمانی تحویل داده‏ است که هنوز چیزی دراین‏باره منتشر نکرده‏اند.ظاهرا تنها فریم این
کتیبه را خوانده است.او در مقدمه‏ی مقاله‏ی خود در مجله‏ی‏ ẓOrientalẒ در سال ۱۹۹۹،کار سرافراز را توضیح داده و به‏ دشواری‏های خواندن آن اشاره کرده است.
منابع:تاریخ آشور باستان-کتیبه اورامانات علی اکبر سر افراز-تاریخ ماد دیاکونوف-تاریخ و تمدن ایلام،یوسف مجید زاده
ترجمه و تحقیق عالم نعیمی-آنی کاظمی