اِسفَرایـِن در شمال غربی استان خراسان، بین ۵۶ درجه و ۵۷ دقیقه تا ۵۸ درجه و ۷ دقیقه طول شرقی و ۳۶ درجه و ۴۰ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۱۷ دقیقه عرض شمالی واقع شده است. این شهرستان از جنوب و جنوب غربی با شهرستان سبزوار، از شرق با قوچان و سبزوار و از غرب با بجنورد و شیروان همسایه است. ارتفاع شهرستان اسفراین از سطح دریا در بلندترین نقاط قله شاه جهان ۳۰۳۲ متر و در پست ترین نقطه حدود هزار متر می باشد. اسفراین در حاشیه جنوبی کوههای آلاداغ که خود در امتداد شرقی رشته کوه البرز قرار دارد و در قسمت جنوبی به ارتفاعات جغتای می پیوندد. مرکز شهرستان اسفراین شهر اسفراین و ارتفاع آن از سطح دریا ۱۲۶۰ متر است. قله شاه جهان در آلاداغ بلندتر از قله های دیگر کوههای شانو، دلقره، برمهان، پاتو، نادری، خیبران، ارسن، کول، گاوتیغ و قره داش است. ادامه کوههای آلاداغ در قسمت غربی شهرستان اسفراین با نام سالوک معروف است. رشته کوه دیگری که به موازات رودخانه جوین قرار دارد در جهت جنوب شرقی- شمال غربی، بین شهرستان های اسفراین و سبزوار امتداد پیدا کرده است. ارتفاع این رشته کوه از سطح دریا ۱۳۵۳ متر است و مهمترین آنها کوه تپه سیاه و هرده گچی می باشد(جواد زاده ۱۳۸۰).

اسفراین دارای نقاط تاریخی فراوانی می باشد و بیش از ۲۵ بقعه از بزرگان و امام زادگان در این شهرستان وجود دارد. همچنین این شهر مشاهیر فراوانی را در خود پرورش داده است. ابو عوانه، ابو حامد، شیخ محمد رشیدالدین، شیخ جمال الدین احمد ذاکر گوریانی اسفراینی، احمدبن ابی طاهر اسفراینی، شیخ محمد رشیدالدین، رضی الدین علی لالای اسفراینی و ابو عباس فضل بن احد اسفراینی از جمله این بزرگان هستند. (جواد زاده ۱۳۸۰).

قومیت ها

طبق اثر جواد زاده (۱۳۸۰)، مردم اسفراین از چهار قوم تشکیل شده اند که شامل تات ها (فارس ها)، ترک ها، کردها و هزاره ها (بربری ها) می باشند: ۱٫ تات ها فارسی زبا نهایی هستند که پس از کشتارهای مردم اسفراین در اواخر قرن دهم و اویل قرن یازدهم به روستاهای دوردست کوچیدند و اکنون در دو روستای نیش کیش و گنجدان یا گیجدان زندگی می کنند و دارای لهجه خاص و آداب و رسوم قدیمی خود هستند. ۲٫ کردها: در گذشته شاه اسماعیل، شاه عباس و نادر شاه افشار اغلب کردها را برای مرزداری و دیگر مسائل سیاسی به مناطق مختلف استان خراسان کوچاند. طوایف مختلف کرد عبارتند از کرمانج، کلهر، گوران، شادلو، زعفرانلو، میلانلو، ایزانلو، توپکانلو، دیرانلو که عموما در روستاهای شمالی و حومه اسفراین زندگی می کنند. ۳٫ ترک ها از ترک های تتار و جغتایی هستند و بیشتر در بخش بام اسفراین زندگی می کنند. فرهنگ آها سنگلاخ نام دارد و توسط امی علیشیر نوایی تالیف گردیده و یادگار دوران رشد آنهاست. ۴٫ بربری ها که در زمان حکومت احمد خان ابدالی به نوار مرزی ایران کوچانده شده بودند و یا در دوره ناصرالدین شاه به ایران آمده بودند و توسط یکی از ملاکین و تجار معروف خراسان به نام رضا مهدوی رییس التجار به اسفراین آورده شده اند. بربری ها بیشتر در روستاهای قاسم آباد، کلاته بربرها، عباس آباد و چند روستای دیگر ساکن شده اند و بیشتر از طوایف چوره، پالانی، چارشانگی، خوجکه، لنگر، جاقوری و دیزنگی هستند.

شهر فعلی اسفراین از ۱۹ محله تشکیل شده است و حدود ۳۰۰۰۰ متر مربع از خیابان های این شهر را خیابان های اصلی پوشش می دهند. صنایع اسفراین در دو کارخانه پنبه و کارتن سازی خلاصه می شود و غیر از آنها کارگاههای کوچک زیادی از جمله کارگاههای صنایع چوب، صنایع فلزی و صنایع ساختمانی وجود دارد. کارخانه کمپوت روستای کوشکی، کوره های آجر روستای اتیمز، کارخانه آسفالت شهرداری، کارخانه تولید ماکارونی و کارخانه بسته بندی خشکبار از دیگر صنایع اسفراین می باشند. در بخش های اسفراین همچون دهستان های حومه، زرق آباد، رویین، فرطان، میلانو، بام وصی آباد، انواع تولیدات کشاورزی و دامداری یافت می شود. سیب رویین و انگور اسفراین شهرت خاصی دارند و زمین های قابل کشت غلات، پنبه، زیره، هندوانه، خربزه، انگور و غیره به فراوانی در این شهرستان تولید می شود. کشت توت و پرورش کرم ابریشم، زنبورداری و دامداری از فعالیتهای دیگر روستاها و شهر اسفراین است. صنایع دستی اسفراین، پارچه بافی، قالی و قالیچه بافی، جاجیم بافی و گلیم بافی است. پارچه بافی بیشتر در روستاهای رویین، محمودی و ایرج معمول است(جواد زاده ۱۳۸۰).

آب و هوا

آب و هوای اسفراین معتدل است و منابع تاریخی نیز این بر این نکته تاکید دارند. اعراب اسفراین را بلقیس می خوانده اند که یادآور سرزمین های زیبای یمن بوده است. قسمت های جنوبی اسفراین به علت مجاورت با کویر دارای زمستان های سرد و تابستان های گرم و خشک می باشد. رودخانه های مهم اسفراین، بیداز و رویین و قره سو می باشند. قره سو اصلی ترین رود است که از ارتفاعات رشته کوههای آلاداغ و شاه جهان سرچشمه گرفته و شامل رودخانه های سنخواست، جاجرم، بیدواز، گرماب، رویین و غیره است. این رود پس از سیراب کردن جلگه جاجرم به طرف جنوب جریان یافته و به کالشور در جنوب سبزوار می پیوندد و سرانجام در کویر گم می شود (جواد زاده ۱۳۸۰).

پوشش گیاهی

به غیر از درختان ارس که در بلندیهای شاه جهان، سالوک و ساری گل بطور پراکنده می رویند، اسفراین دارای ۴۵۰۰۰۰هکتار مرتع و جنگل می باشد. این جنگل ها که در ارتفاعات شمالی و شمال شرقی قرار دارند، اغلب از درختان پسته، انار، سماق، انجیر، زبان گنجشک، گلابی وحشی، ارغوان و … تشکیل شده است. پوشش گیاهی منطقه را نیز گیاهانی چون پیاز کوهی، درمنه، خارشتر، بارهنگ، اسپند، قارچ، پونه، زرشک، بومادران، استاقدوس و غیره تشکیل می دهد(جواد زاده۱۳۸۰).

حیات وحش

به علت وجود مراتع و جنگل ها، زیستگاه حیات وحش در قسمتهای زیادی از این شهرستان گسترده شده است. حیواناتی چون شغال، آهو، گرگ، گورکن، خرگوش، روباه، خوک، پلنگ، کفتار و بزکوهی در نقاط مرتع به ویژه در منطقه سالوک زندگی می کنند. منطقه حفاظت شده ساری گل در شمال شرقی اسفراین، با وسعت ۲۸۰۰۰ هکتار زیستگاه انواع وحوش و گیاهان می باشد (جواد زاده ۱۳۸۰).

منبع:کرمانج و کورد

کردها در غرب کشور در استانهای کردستان و اطراف آن پراکنده و مستقر بودند. این ناحیه در ایران البته بخشی از منطقه کردنشین، مشتمل بر نواحی شمال عراق و جنوب شرق ترکیه و شمال شرق سوریه است. عقیده عمومی این است که کردها از اقوام ایرانی نژاد و هندواروپایی اند، که از حدود 4000 سال پیش در منطقه کردستان استقرار یافتند.  این قوم دسته ای از اقوام آریایی ها بودند که ابتدا در اطراف دریاچه وان منطقه  قفقاز و رود  دجله پراکنده بودند و بتدریج انسجام قومی و فضائی پیدا کردند. این قوم البته بدلیل موقعیت جغرافیایی و ویژگی های مکان استقرار، به طور نسبی در انزوا بسر برده اند. و کمتر در معرض تبادلات و تحولات فرهنگی و نژادی قرار گرفته اند. از این رو برخی معتقدند که قوم کرد بیش از دیگر اقوام ایرانی دست نخورده باقی مانده اند. قوت  پیوندها و باورهای درون قومی آنها موجب شده است علی رغم  پراکندگی در کشورهای مختلف،  تعلق خاطر به یکدیگر را حفظ کنند. زبان آنها دارای سه لهجه کرمانجی (در شمال غرب کردستان) سورانی (در نواحی جنوب شرق) و زرزا (در بخش مرکزی ترکیه)  تقسیم شده است. از حیث مذهب، کردها به دو گروه  سنی شافعی و شیعه تقسیم می شوند، که کردهای کردستان غالبا شافعی و گروهی از آنها در کرمانشاه و ایلام شیعه اند. . در مجموع فضای جغرافیایی کردنشین  در غرب آسیا که بین قلمرو فرهنگی  آذری و ترک در شمال، عرب در جنوب و فارس در شرق قرار گرفته است، به گونه ایست که  کردها  را از هر سه  قلمرو پیرامونی  متمایز ساخته است. هرچند  در مقایسه با عربها و ترکها، آنها با ایرانی ها (فارسها) بدلیل دارا بودن برخی مشترکات زبانی – تاریخی – نژادی و فرهنگی، احساس همبستگی و تجانس و همدلی بیشتری دارند.

 
 بخشی از همین کردها در دوره آغازین صفویه برای مقابله با ازبک ها در شرق توسط شاهان آن سلسله به شمال خراسان  کوچانده شدند و تدریجا در مدت پانصد سال ویژگی هایی را پیدا کردند که آنها را در بسیاری از موارد از کردهای غرب جدا کرد. بخشی از این تمایزات در مذهب  و در لهجه و در مجاورت  با اقوام دیگر حاصل شد. موجد اصلاح این وضع البته جدا افتادگی  جغرافیایی اکراد خراسان از کردهای غرب بود.

 قبلا گفتم که دولت صفویه بین دو جبهه ترک در شمال غرب (عثمانی ها) و شمال شرق ( ازبک ها)  در سرزمین ایران قرار گرفته بود و غالب شاهان  صفوی در این  دو جبهه با دشمنان  ایران می جنگیدند. این شاه عباس صفوی بود که  بعد از آنکه  از خراسان به قزوین رفت و بر تخت  نشست، با دیگر ازبکان  با سرکردگی عبدالمومن خان ازبک به خراسان تاختند و شهرهای  هرات و مشهد ار متصرف شدند و بسوی سبزوار و اسفراین پیش تاختند. شاه عباس بدین منظور و برای  مقابله با ازبک ها بسیاری از کردها را از شمال غرب به نواحی  شرقی تر و شمال شرق کوچاندند. برای سرکوب کامل ازبکان روانه خراسان شدند و نزدیک به ده سال با ازبکان جنگیدند و آنها را از سرزمینهای  بلخ و مرو و خوارزم و بخارا بیرون راندند. شاه عباس خود از بلخ به هرات و مشهد بازگشت و از راه چناران و رادکان و قوچان، تمامی این خطه را به شاه قلی سلطان داد و هم او لقب امیر الامرایی گرفت. کردهای ذکر شده از راه اسفراین و عبور از کوه شاه جهان وارد جلگه  شیروان و قوچان شدند و طبق اسناد،  نخستین قلعه را در شیروان ساختند و بعد از مدتی در درونگر درگز و سپس در قوچان دژ نظامیی ( قلعه) ساختند. استقرار ایلات کرد در شمال خراسان با آن جمعیت که قریب پنچاه هزار نفر بودند، علاوه بر تاثیر در بعد خارجی، که  مانع جدی در مقابل تاخت  و تاز  ازبک ها بود. در بخش داخلی هم اوضاع  سیاسی اجتماعی  و اقتصادی این منطقه را هم دگرگون ساخت. در دوره شاه سلطان حسین هم که اوضاع سیاسی داخلی  از هم پاشیده بود، اکراد برای اینکه یورت بدست آورندن  به درگیری با ترک ها، آنها را از محله های خود بیرون رانده و بر این نواحی استیلا  یافتند. البته منابع تاریخی همچون بارتولد در تذکره جغرافیای تاریخ ایران و محمد تقی خان حکیم در گنج دانش و صنیع الدوله  در مطلع الشمس و دیگران  همین را نوشته اند. آمدن اکراد به شمال خراسان، بافت جمعیتی منطقه را برهم زد و در واقع خرده فرهنگ جدیدی وارد منطقه شد. نظام سیاسی جدید شکل گرفت و البته هرچه از تاریخ مدون شمال خراسان در منابع تاریخی به چشم می خورد، مربوط به این واقعه  و بعد از آن است. درگیری ها در این مناطق تشدید شد. با آمدن اکراد، نیروی نظامی قابل اتکائی برای حکومت مرکزی ایجاد شد. زندگی به شیوه  ایلات و عشایر برای  بیشتر از سی طایفه  کرد در  مناطق جغرافیایی شمال خراسان فراهم بود. شمال خراسان در این مدت چند قرن اخیر نقش مهمی در تحولات سیاسی نظامی شرق پیدا کرد. بر آنچه در پاره  اول سرزمین فارس ها بود و بعد در پاره دوم اتراک آمدند که هزار سال قدمت دارند، اکراد هم اضافه شدند که نزدیک به پانصد سال، آنها هم قدمت یافتند.

منبع: بجنورد 1400